“`html
‘Bellek dinamik bir süreçtir, yalnızca bir kayıt cihazı değildir.’
Hayatınızdaki en önemli anları düşünün; sevdiğiniz biriyle karşılaşmanız, çok istediğiniz bir işe kabul edilmeniz veya kayıptan duyduğunuz acı. Bu anılardan bazıları zihninizde taptaze kalırken, diğerleri soluk ve belirsiz olabilir. Peki, bu farklılıkların nedeni nedir?
Geçtiğimiz hafta Science Advances dergisinde yayımlanan bir çalışmada, sıradan anıların büyük olaylarla bağlantılı olduğunda beyin tarafından daha iyi hatırlandığı keşfedilmiştir. Bu olaylar arasında hem ruhsal hem de keyifli deneyimler sayılabilir. Örneğin, piyango kazandığınızda, sıradan bir olay olsa bile o an öncesinde yaşadıklarınızı hatırlama olasılığınız artar. Ya da kötü bir haber aldığınızda, o esnada ne hissettiğinizi ya da ne yediğinizi daha iyi hatırlayabilirsiniz.
Beyindeki bellek mekanizmalarını anlamak, hafıza bozukluğu yaşayanlar için yeni tedavi yöntemleri geliştirme yolunda faydalı olabilir ve öğrencilerin zorlu bilgileri daha iyi akıllarında tutmalarına yardımcı olabilir.
Boston Üniversitesi’nde görevli psikolog ve çalışmanın başyazarı Dr. Robert M. G. Reinhart, “Hafıza, sadece pasif bir kayıt mekanizması değildir; beynimiz neyin önemli olduğuna karar vererek, duygusal olaylar geçmişteki kırılgan anıları güçlendirir” şeklinde ifade ediyor. “Değerli anıları güçlendirmek veya olumsuz olanları zayıflatmak amacıyla stratejiler geliştirmek, bilişsel sinirbilimde uzun zamandır bir hedef. Bizim çalışmamız, bu hedefleri başarmanın, duygusal olayların etkili bir şekilde kullanılmasıyla mümkün olabileceğini ortaya koyuyor.”
[İlgili: En eski anılar hâlâ zihninizde saklı olabilir]
Seçici bellek
Yeni çalışmada araştırmacılar, Yellowstone Milli Parkı’nda yürüyüş yapan birinin yanından geçen bir bizon sürüsünü gördüğü andaki deneyimi incelemişler. O anın “vay be” etkisi, yalnızca o büyüleyici deneyimi değil, o anın etrafındaki alışıldık detayları da daha hafızada kalıcı hale getirdiğini bulmuştur. Örneğin, yürüyüş yolundaki bir taşı ya da otların arasındaki küçük bir hayvanı hatırlamak daha muhtemel hale geliyor.
“En önemli soru şu: ‘Buradaki süreçler nelerdir?’” diyor Reinhart. “Açığa çıkarmaya çalıştığımız, beynin o kırılgan anıları nasıl seçerek güçlendirdiğiydi.”
Farklı anı türleri, beyin içinde çeşitli bölgelerde depolanır. Anılarımız, yaşadığımız olaylarla, genel bilgilerle ve gerçeklerle bağlantılıdır. Hipokampüs, neokorteks ve amigdala, anıları saklamak için koordine bir şekilde çalışır. Diğer taraftan, motor becerilere dair anılar gibi görünmeyen bellek, bazal gangliyonlar ve prefrontal kortekste depolanırken, kısa dönem bellek genellikle prefrontal korteksle ilişkilidir.
Büyük anılar, beynin hafıza depolama mekanizmasında öncelikli bir yere sahiptir. Ancak bilim insanları, geçmişe ve geleceğe yönelik bellek pekiştirme süreçleri üzerine farklı görüşler sergilemektedir. Önceki araştırmalar, daha zayıf anıların daha belirgin olanlarla bağlanıp bağlanmadığı veya hatırlanma oranlarını artırıp artırmadığı konusunda fikir birliğine varmamışlardır.
[İlgili: En eski anılar 2,5 yaşından itibaren oluşabiliyor]
Anlık hafıza değerlendirmesi
Beyindeki hafıza pekiştirme süreçlerinin anlaşılması adına 650 katılımcı ile yapılan yeni çalışmada, yapay zeka kullanılarak 10 ayrı deney ve geniş bir veri seti incelenmiştir. Reinhart’a göre, önceki araştırmalarla en büyük fark, bu çalışmada beynin hangi anıların önemli olduğunu belirlemek için bir denge mekanizması kullandığının tespitidir.
Bu deneyler sırasında katılımcılara farklı ödüllerle ilişkilendirilmiş pek çok görüntü gösterilmiş ve ertesi gün bu kişilere anlık hafıza değerlendirmesi yapılmıştır. Büyük olaylardan hemen sonra yaşananların (veya ileriye dönük bellek üzerindeki etkilerin) hatırlanma gücünün, o önemli olayın duygusal ağırlığına bağlı olduğu gözlemlenmiştir. Olayın kalıcılığı arttıkça, sonrasında gelen her detay daha iyi hatırlanmıştır.
Ancak bu süreç, daha önce yaşananların veya geriye dönük anıların hatırlanmasında gerçekleşmemiştir. Zayıf anıların pekiştirilmesi, o önemli olaya bağlı benzerlikler (örneğin, eşleşen bir renk gibi görsel ipuçları) tespit edildiğinde daha olasıdır.
Reinhart, bu bulguların insanların “kademeli önceliklendirme” sürecinin ilk kesin kanıtı olduğunu belirtiyor. “Bu, beynin günlük deneyimleri nasıl pekiştirdiğine dair yeni bir ilke” şeklinde ekliyor.
Çalışmanın yazarlarından doktora sonrası öğrenci Chenyang (Leo), “İlk kez, beynin zayıf anıları organize bir şekilde hatırladığını ve bunu yaparken de anıların duygusal olaylarla taşıdığı yüksek düzeyde benzerliklere dayandığını açık şekilde gösteriyoruz.” diyor.
Araştırma ekibi, hangi anının duygusal olarak ağır basması durumunda bu hafıza güçlendirme etkisinin zayıfladığını da keşfetmiştir. Bu durum, beynin normalde kaybolup gidecek olan zayıf anılara öncelik verdiğini göstermektedir.
[İlgili: En eski anılarınız muhtemelen gerçek değil]
Anı kurtarma ve psikolojik etkileri
Bu son araştırma, anıların depolanma süreçlerinin temel mekanizmalarını incelemeye odaklanırken; aynı zamanda gelecekteki klinik ve pratik çalışma süreçleri için zemin hazırlayabilir.
“Bu keşif, hem teorik hem de pratik açıdan önemli sonuçlar doğurabilir.” diyor Reinhart. “Eğitim alanında, duygusal desenler zayıf bilgilerin kalıcılığını artırmak için kullanılabilir. Klinik ortamlarda, hafızası zayıflamış, yaşlanma sürecine bağlı anıları geri kazanmaya yönelik büyük bir potansiyel mevcuttur. Travma sonrası stres bozukluğu yaşayan bireyler için ise, belki de rahatsız edici bir anıyı geri kazanmaktan kaçınmak isteyebiliriz.”
Yazar: Laura Baisas/Popular Science. Çeviren: Ozan Zaloğlu.
Bazı Anılar Kalıcıyken Diğerleri Neden Kaybolur? yazısı ilk olarak Popular Science üzerinde yer aldı.
“`
